بحرین در کدام دوره تاریخی از ایران، جدا شد؟

​برای پاسخ به این پرسش باید به تاریخ بازگشت. تاریخ بحرین به هزاره‌های پیش از میلاد می‌رسد. این جزیره در دوران باستان مرکز تمدن «دیلمون» بود و از تجارت میان بین‌النهرین، خلیج فارس و دره سند بهره‌مند می‌شد. با شکل‌گیری امپراتوری هخامنشی در حدود ۵۳۹ پیش از میلاد، بحرین در حوزه نفوذ و حاکمیت دولت‌های ایرانی قرار گرفت. در دوره اشکانیان، نفوذ ایران در خلیج فارس ادامه یافت و در دوره ساسانیان به اوج رسید؛ اردشیر اول و شاپور دوم به جنوب خلیج فارس لشکر کشیدند و بحرین بخش جدایی‌ناپذیر قلمرو ساسانی شد. در متون آن دوره، نام «مِشمَهیگ» (یا میش‌ماهیگ) به این جزیره اشاره دارد. حاکمیت ساسانیان بر بحرین تا آغاز فتوحات اسلامی در حدود سال ۶۳۰ میلادی ادامه داشت.

▫️​با ظهور اسلام و فروپاشی شاهنشاهی ساسانی در میانه قرن هفتم میلادی، بحرین برای سده‌ها از حوزه کنترل دولت‌های مرکزی ایران خارج شد. در این دوران، واژه «بحرین» در منابع اسلامی علاوه بر جزایر، تمام سواحل شرقی شبه‌جزیره عربستان (احساء و قطیف) را نیز در بر می‌گرفت و زیر نفوذ خلافت‌های اسلامی و حکومت‌های محلی عرب، از جمله قرمطیان، عیونیان، عصفوریان و جروانیان قرار داشت.

▪️▪️تسلط پرتغالی‌ها بر بحرین 

▫️در سده‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی، بحرین به‌طور دوره‌ای در حوزه نفوذ یا خراج‌گزاری ملوک هرمز قرار گرفت؛ حکومتی قلمرویی و تجاری که مرکز آن جزیره هرمز بود و از نظر فرهنگی و سیاسی در قلمرو ایران‌شهری تعریف می‌شد. سپس در سال ۱۵۲۱ میلادی (حدود ۹۰۰ خورشیدی) پرتغالی‌ها بحرین را تصرف کردند.

▪️▪️دوره صفویه و بازپس‌گیری

​در سال ۱۶۰۲ میلادی (۹۸۱ خورشیدی)، در دوره شاه عباس اول، صفویان با همراهی نیروهای امام‌قلی‌خان، پرتغالی‌ها را از بحرین بیرون راندند و این جزیره بار دیگر تحت حاکمیت مستقیم ایران درآمد. این حاکمیت حدود ۱۱۵ سال، تا ۱۷۱۷ میلادی (۱۰۹۶ خورشیدی)، ادامه یافت. در آن سال و در اواخر دوره ضعیف‌شده صفوی، عمانی‌ها (یعاربه) به بحرین حمله کرده و آن را تصرف کردند. پس از سقوط صفویه و در آشفتگی‌های دهه ۱۷۲۰ میلادی، طوایف عرب «هَوله» بر جزیره مسلط شدند.

▪️▪️دوره افشاریه و بازپس‌گیری

▫️نادرشاه افشار در ۱۷۳۶–۱۷۳۷ میلادی (۱۱۱۵–۱۱۱۶ خورشیدی) با اعزام نیروی دریایی به فرماندهی لطیف‌خان، بحرین را بازپست گرفت و حاکمیت ایران را اعاده کرد.

​پس از نادرشاه و با فروپاشی افشاریه، نفوذ ایران بر بحرین در دوره زندیه از طریق حاکمان آل‌مذکور (خاندان مطارید بوشهر) ادامه یافت. با این حال، تسلط ایران بر جزیره در این دوران نوسان داشت.

▪️▪️دوره زندیه و جدایی عملی

در سال ۱۷۸۳ میلادی (۱۱۶۲ خورشیدی)، طایفه بنی‌عتبه به رهبری آل‌خلیفه (که ریشه در نجد داشتند و از زباره در قطر به بحرین هجوم آوردند)، شیخ نصر آل‌مذکور را شکست دادند و به حاکمیت وابستگان ایران پایان دادند. بنابراین، جدایی عملی بحرین از کنترل حکومت مرکزی ایران، در دوره زندیه و ۱۲ سال پیش از تأسیس رسمی سلسله قاجار (۱۷۹۵ میلادی / ۱۱۷۴ خورشیدی) رخ داد.

▪️▪️دوره قاجار و نفوذ بریتانیا

▫️​در قرن نوزدهم میلادی، بریتانیا به‌تدریج نفوذ خود را در خلیج فارس گسترش داد و با تحمیل پیمان‌های ۱۸۶۱، ۱۸۸۰ و ۱۸۹۲ میلادی به آل‌خلیفه، بحرین را به تحت‌الحمایه خود تبدیل کرد و کنترل روابط خارجی و امنیت آن را به دست گرفت. در تمام این دوران، دولت قاجار همواره بر حق حاکمیت ایران بر بحرین تأکید می‌کرد و یادداشت‌های اعتراضی متعدد به بریتانیا فرستاد، اما توان نظامی و نیروی دریایی لازم برای اعمال آن را نداشت. این ادعای مالکیت در دوره پهلوی نیز ادامه یافت، تا جایی که در سال ۱۹۵۷ میلادی (۱۳۳۶ خورشیدی) مجلس شورای ملی ایران، بحرین را رسماً استان چهاردهم ایران اعلام کرد.

▪️▪️دوره پهلوی و جدایی رسمی

▫️​سرانجام در سال ۱۹۷۰ میلادی (۱۳۴۹ خورشیدی)، با توافق ایران و بریتانیا، نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل متحد (ویتوریو برکست) برای نظرسنجی از گروه‌ها و نخبگان بحرین به این جزیره سفر کرد. گزارش او مبنی بر تمایل اکثریت مردم به استقلال، به تأیید شورای امنیت سازمان ملل (قطعنامه ۲۷۸) رسید و دولت وقت ایران نیز آن را پذیرفت. در نهایت، بحرین در ۱۵ اوت ۱۹۷۱ میلادی (۲۴ مرداد ۱۳۵۰ خورشیدی) استقلال خود را رسماً اعلام کرد.

▪️▪️​نتیجه‌گیری:

قاجارها بحرین را از ایران جدا نکردند. جدایی عملی بحرین از ایران در دوره زندیه (۱۷۸۳ میلادی) با تصرف جزیره توسط آل‌خلیفه اتفاق افتاد؛ هرچند سلسله‌های قاجار و پهلوی هرگز این تصرف را به رسمیت نشناختند. پذیرش حقوقی و رسمی حقوق بین‌الملل مبنی بر استقلال بحرین نیز در دوره محمدرضا شاه پهلوی (۱۳۴۹–۱۳۵۰ خورشیدی) صورت گرفت.